İş Yerlerinde Sektörel Risk Analizi ve Güvenlik Metotları

Farklı çalışma ortamlarında uygulanan risk analizi yöntemleri, işin doğasına, kullanılan ekipmana ve ortamdaki tehlike türlerine (elektrik, patlama, yüksekten düşme vb.) göre çeşitlilik göstermektedir. Kaynaklar ışığında bu yöntemler ve uygulama alanları aşağıda detaylandırılmıştır:

1. Genel İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi

Genel çalışma ortamlarında uygulanan temel risk analizi, proaktif bir yaklaşımla beş temel adımdan oluşur:

• Tehlikelerin Tanımlanması: Fiziksel, kimyasal, biyolojik, mekanik ve psiko-sosyal tehlikeler sistematik olarak belirlenir.

• Risklerin Değerlendirilmesi: Tespit edilen tehlikelerin riske dönüşme olasılığı ve olası şiddeti tahmin edilerek bir risk skoru (Olasılık x Şiddet) hesaplanır.

• Önlemlerin Belirlenmesi: Riskleri tamamen ortadan kaldırmaya veya kabul edilebilir düzeye indirmeye yönelik bilimsel ve uygulanabilir önlemler kararlaştırılır.

• Önlemlerin Uygulanması: Belirlenen tedbirler önem sırasına göre hayata geçirilir ve çalışanlar bilgilendirilir.

• İzleme ve Gözden Geçirme: Uygulanan önlemler sürekli denetlenir ve işyerindeki değişikliklere (teknoloji, ekipman vb.) göre analizler yenilenir.

2. Patlayıcı Ortamlar (ATEX) ve PKD Yöntemleri

Parlayıcı ve patlayıcı madde bulunan iş yerlerinde “Patlamadan Korunma Dokümanı” (PKD) hazırlamak bir tür özel risk analizidir. IEC 60079-10-1 standardına göre tehlikeli bölgeleri belirlemek için dört ana metod kullanılır:

• Boşalma Kaynakları Metodu: Muhtemel boşalma noktaları (vana, emniyet valfi vb.) normal çalışma ve arıza durumları için belirlenir ve hesaplamalar yapılır.

• Sanayi Standartları ve Hazır Örnekler: NFPA, EI 15 veya BGR 104 gibi hazır standartlar ve örnekler kullanılır.

• Basite İndirgenmiş Yaklaşık Hesap Metodu: Verilerin yetersiz olduğu durumlarda kullanılan yaklaşık bir hesaplama yöntemidir.

• Hibrit Yöntem: Boşalma kaynakları ile hazır örneklerin birleştirilmesidir. Bu analizler sonucunda ortamlar Zon 0, Zon 1 ve Zon 2 (gazlar için) veya Zon 20, 21, 22 (tozlar için) olarak sınıflandırılır.

3. Makine Güvenliği ve Fonksiyonel Emniyet

Makinelerde risk değerlendirmesi yapılırken EN ISO 13849-1 standardı çerçevesinde “Performans Seviyesi” (PL) belirleme yöntemi kullanılır. Bu yöntemde şu parametreler esas alınır:

• Yaralanmanın Şiddeti (S): Hafif (S1) veya ağır (S2).

• Tehlikeli Bölgede Bulunma Sıklığı (F): Az (F1) veya fazla (F2).

• Tehlikeden Kaçınma Olasılığı (P): Mümkün (P1) veya imkansız (P2). Bu kriterlere göre makine için gerekli performans seviyesi (PLr) belirlenir ve güvenlik kontrol sistemleri buna göre tasarlanır.

Photo by Cup of Couple on

4. Yüksekte Çalışma ve Kontrol Hiyerarşisi

Yüksekte çalışmalarda risk analizi, tehlikeleri yönetmek için bir kontrol önlemleri hiyerarşisini takip eder:

• Yok Etme (Eliminasyon): Yüksekte çalışma ihtiyacının tasarım aşamasında ortadan kaldırılması (örneğin; çatı elemanlarının yerde monte edilmesi).

• Yerine Koyma: Tehlikeli olanın daha az tehlikeli ile değiştirilmesi.

• Mühendislik Önlemleri: Çalışanların tehlikeden izole edilmesi (korkuluklar, kenar koruma sistemleri vb.).

• İdari Önlemler: Çalışma planları, talimatlar ve eğitimlerin belirlenmesi.

• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): En son çare olarak emniyet kemeri ve düşmeyi durdurucu sistemlerin kullanılması.

5. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Altılı Seçim Yöntemi

İşyerinde doğru koruyucuyu seçmek için uygulanan sistematik bir analiz yöntemidir:

1. Kaynağında kontrol edilemeyen tehlikeler listelenir.

2. Tehlikelerin insan vücuduna etkileri belirlenir.

3. Maruziyete uygun koruma seviyesi ve sınıfı tespit edilir.

4. İşi yapan kişiye özel (beden, fiziksel özellik vb.) KKD seçilir.

5. Seçilen KKD ile çalışırken kalan asgari risk tekrar incelenir.

6. İş veya kişi değiştiğinde tüm süreç yenilenir.

6. Titreşim Maruziyet Analizi

Fiziksel bir risk etmeni olan titreşim için maruziyet noktaları sistemi ve günlük maruziyet değeri A(8) hesaplama yöntemi kullanılır:

• Eylem Değeri (100 Puan): 2,5 m/s² değerine karşılık gelir; bu sınır aşıldığında güvenli durumu sağlamak için çalışmalara başlanmalıdır.

• Sınır Değer (400 Puan): 5 m/s² değerine karşılık gelir; bu sınır aşıldığında iş derhal durdurulmalı ve maruziyet düşürülmelidir.

7. Elektrik Tesislerinde Güvenlik Analizi

Elektrik tesislerinde risk analizi, dokunma ve adım gerilimlerine göre boyutlandırma ve ölçme yöntemlerini içerir. Tesisin tipine göre (TN, TT, IT sistemleri) beslemenin otomatik olarak kesilip kesilmediği denetlenir ve tehlikeli gerilimlerin (50V üzeri) oluşma riski analiz edilir.