“İSG Terimleri Sözlüğü”

İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG), çalışma hayatında çalışanların bedensel, ruhsal ve sosyal iyilik hallerini en üst düzeye getirmeyi ve bu durumu sürdürmeyi amaçlayan dinamik bir alandır. Bu alanda kullanılan terimlerin doğru bilinmesi, iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemede hayati bir rol oynar.

Aşağıda, İSG dünyasında en sık karşılaşılan, mevzuatta ve sahada kritik öneme sahip İş Sağlığı ve Güvenliği terimini kategorize ederek detaylı bir şekilde derledik:

1. Temel ve Yasal Terimler

• İSG (İş Sağlığı ve Güvenliği): İşyerlerinde işin yürütülmesi sırasında doğabilecek tehlikelerden çalışanları korumak ve daha sağlıklı bir çalışma ortamı sağlamak için yapılan sistemli çalışmalardır.

• İşveren: Çalışan istihdam eden gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlar.

• Çalışan: Kendi adına ve hesabına çalışanlar hariç, kamu veya özel sektör işyerlerinde bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi.

• Çalışan Temsilcisi: İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalara katılma, çalışmaları izleme, tedbir alınmasını isteme, tekliflerde bulunma ve benzeri konularda çalışanları temsil etmeye yetkili çalışan.  

  
  

• İşyeri: İşverenin maddi olan ve olmayan unsurlar ile çalışanı birlikte istihdam ettiği, mal veya hizmet ürettiği yerler ile bu yerlere bağlı yerler, eklentiler ve araçlar.  

  
  

• Genç Çalışan: 15 yaşını bitirmiş ancak 18 yaşını doldurmamış çalışan.

• Çocuk Çalışan: 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişi.

• İSG Genel Müdürlüğü (İSGÜM): Türkiye'de Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı, İSG politikalarını belirleyen, ölçüm ve analizler yapan merkez birim.

• ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü): Sosyal adaletin ve uluslararası insan/çalışma haklarının iyileştirilmesi için çalışan Birleşmiş Milletler ihtisas kuruluşu.

• OSHA: Amerika Birleşik Devletleri İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (Avrupa muadili EU-OSHA'dır).

2. Risk Yönetimi ve Değerlendirmesi

• Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışana veya işyerine zarar verme potansiyeli olan her şey (Örn: Açıkta duran elektrik kablosu).

• Risk: Tehlikeden kaynaklanacak zararlı bir sonucun meydana gelme ihtimali ile bu zararın derecesinin bileşimi (Örn: Kablo nedeniyle elektrik çarpması ihtimali ve şiddeti).

• Risk Değerlendirmesi: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörlerin analizi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması süreci.

• Kabul Edilebilir Risk Seviyesi: Yasal yükümlülüklere ve işyerinin İSG politikasına göre, belirlenen düzeye indirilmiş, tahammül edilebilen risk seviyesi.

• Ramak Kala Olay (Near-Miss): İşyerinde meydana gelen; ancak yaralanma, ölüm veya maddi hasara yol açmadığı halde bunlara sebep olma potansiyeli taşıyan olay ("Az kalsın oluyordu" denilen durumlar).

• Tehlikeli Durum (Unsafe Condition): Çalışma ortamının fiziksel veya mekanik olarak güvenli olmama hali (Örn: Korkuluksuz iskele).

• Tehlikeli Hareket (Unsafe Act): Çalışanın güvenliği riske atan hatalı veya kurallara aykırı davranışı (Örn: Emniyet kemeri takmadan yüksekte çalışmak).

• İkame (Substitution): Tehlikeli bir kimyasal maddeyi, yöntemi veya aracı, tehlikesiz ya da daha az tehlikeli olanla değiştirme yöntemi.

• Mühendislik Kontrolleri: Tehlikeyi kaynağında yok etmek veya izole etmek için havalandırma, bariyerler, makine koruyucuları gibi teknik çözümlerin uygulanması.

• İdari Kontroller: İşaret levhaları, vardiya düzenlemeleri, iş rotasyonları ve eğitimler gibi çalışma düzenine yönelik risk azaltma yöntemleri.

3. Sağlık ve Tıbbi Terimler

• İşyeri Hekimi: İSG alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürüten hekim.

• Diğer Sağlık Personeli (DSP): İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinde işyeri hekimi ile birlikte görev yapan hemşire, sağlık memuru, acil tıp teknisyeni gibi personeller.

• İşe Giriş Sağlık Raporu: Çalışanın yapacağı işe bedenen ve ruhen uygun olduğunu gösteren, işe başlamadan önce işyeri hekiminden alınması zorunlu rapor.

• Periyodik Muayene: Çalışanın, maruz kaldığı risklere göre iş kanununun belirlediği aralıklarla (çok tehlikeli: 1 yıl, tehlikeli: 3 yıl, az tehlikeli: 5 yıl) sağlık durumunun kontrol edilmesi.

• Meslek Hastalığı: Sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hali.

• Akut Etki: Tehlikeli bir maddeye veya duruma kısa süreli maruz kalma sonucunda aniden ortaya çıkan sağlık problemi (Örn: Gaz zehirlenmesi).

• Kronik Etki: Bir risk faktörüne uzun yıllar boyunca az az maruz kalma sonucunda yavaş yavaş gelişen sağlık problemi (Örn: Toza bağlı Akciğer Kanseri).

• Portör Muayenesi: Özellikle gıda sektöründe çalışanların, bulaşıcı hastalık taşıyıp taşımadıklarını tespit etmek amacıyla yapılan tıbbi tetkikler.

• Biyolojik Sınır Değer: Kimyasal maddelerin ve bunların metabolitlerinin (dönüşüm ürünlerinin) insan vücudundaki (kan, idrar, nefes vb.) üst sınırı.

• Ergonomi: İşin, işi yapan insana uyumlu hale getirilmesi bilimi (Masa yüksekliği, oturuş pozisyonu, alet tasarımı vb.).

4. İş Kazaları ve Acil Durum Yönetimi

• İş Kazası: İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hale getiren olay.

• Acil Durum: İşyerinin tamamında veya bir kısmında meydana gelebilecek yangın, patlama, doğal afet, kimyasal sızıntı gibi ivedilikle müdahale gerektiren olaylar.

• Acil Durum Planı: Acil durumlarda yapılacak iş ve işlemler ile uygulama yöntemlerini gösteren plan.

• Tahliye: Acil durumlarda çalışanların güvenli alanlara (Toplanma Bölgesi) düzenli ve hızlı bir şekilde aktarılması.

• Toplanma Bölgesi: Acil durumlarda tahliye edilen personelin güvenli bir şekilde bir araya geleceği, önceden belirlenmiş açık alan.

• İlk Yardım: Herhangi bir kaza veya yaşamı tehlikeye düşüren bir durumda, sağlık görevlilerinin yardımı sağlanıncaya kadar hayatın kurtarılması amacıyla olay yerindeki tıbbi araç gereç aranmaksızın yapılan ilaçsız uygulamalar.

• İlk Yardımcı: İlk yardım tanımında belirtilen amaçla, Bakanlıkça yetkilendirilmiş eğitim kurumlarından sertifika almış kişi.

• Kaza Sıklık Oranı (KSO): Belirli bir dönemde, çalışılan 1 milyon insan-saat çalışma süresi başına düşen iş kazası sayısını gösteren istatistiksel veri.

• Kaza Ağırlık Oranı (KAO): Kazalar nedeniyle kaybedilen gün sayısının toplam çalışma süresine oranını gösteren katsayı.

• Kök Neden Analizi: Bir kazanın veya uygunsuzluğun arkasında yatan asıl, temel nedeni (sistem hatası, eğitim eksikliği vb.) bulmak için yapılan analitik çalışma.

5. Koruyucu Ekipmanlar ve Güvenlik Donanımları

• KKD (Kişisel Koruyucu Donanım): Çalışanı, yürütülen işten kaynaklanan, sağlık ve güvenliği etkileyen bir veya birden fazla riske karşı koruyan, çalışan tarafından giyilen, takılan veya tutulan tüm alet, araç, gereç ve cihazlar.  

  
  

• Baret: Başı, düşen nesnelerden ve darbelerden koruyan sert plastik koruyucu başlık.  

  
  

• Emniyet Kemeri (Paraşüt Tipi): Yüksekte çalışmalarda düşmeyi önlemek veya düşüşü güvenli durdurmak için vücudu saran, d halkaları bulunan kuşam.

• Çelik Burunlu Ayakkabı: Ayak parmaklarını düşen ağır nesnelerden koruyan koruyucu ayakkabı.

• Toz Maskesi: Solunum yollarını havadaki zararlı partiküllerden ve tozlardan koruyan maske.

• Gaz Maskesi: Havada bulunan zehirli gaz ve buharları filtre eden solunum koruyucu donanım.

• Kulaklık / Kulak Tıkacı: Gürültülü ortamlarda işitme kaybını önlemek için kulağa takılan KKD'ler.

• Ark Kaynak Maskesi: Kaynak yaparken gözleri ve yüzü zararlı UV ışınlarından ve çapaklardan koruyan maske.

• Göz Duşu: Kimyasal madde sızması veya sıçraması durumunda gözlerin hızla yıkanması için tasarlanmış acil durum donanımı.

• LOTO (Lockout/Tagout - Kilitleme/Etiketleme): Bakım ve onarım sırasında makinelerin enerjisinin (elektrik, hidrolik vb.) kesilip kilitlenmesi ve üzerine uyarı kartı asılması sistemi.

6. Endüstriyel ve Çevresel Risk Faktörleri

• Gürültü: Çalışanı rahatsız eden, işitme sağlığına zarar veren istenmeyen sesler.

• Desibel (dB): Ses şiddetini ölçmek için kullanılan logaritmik birim. İSG'de 85 dB(A) ve üzeri gürültü maruziyeti sınır kabul edilir.

• Vibrasyon (Titreşim): Mekanik bir sistemdeki salınım hareketlerinin vücuda iletilmesi (El-kol veya Bütün vücut titreşimi).

• Termal Konfor: Bir işyerinde çalışanların çoğunluğunun sıcaklık, nem, hava akımı gibi iklim koşulları açısından bedensel ve zihinsel faaliyetlerini sürdürürken rahat hissetmesi durumu.

• Aydınlatma (Lüks - Lux): İşyerlerinde işin güvenli yapılabilmesi için birim alana düşen ışık akısı miktarı.

• Basınç: Birim alana uygulanan dik kuvvet. Sualtı işlerinde veya yüksek rakımlarda çalışanları etkiler.

• Radyasyon: Enerjinin dalga veya parçacık olarak uzayda yayılması (İyonize ve İyonize olmayan radyasyon).

• Toz: Havada asılı kalabilen, mikron boyutundaki katı parçacıklar.

• Pnömokonyoz: Akciğerlerde toz birikmesi ve buna karşı dokusal reaksiyon gelişmesiyle seyreden meslek hastalığı grubu (Örn: Silikozis, Asbestozis).

• Asbest: Isıya, aşınmaya çok dayanıklı, lifli yapıya sahip, kanserojen olduğu için kullanımı yasaklanmış mineral türü.

7. Kimyasal ve Biyolojik Tehlikeler

• Malzeme Güvenlik Bilgi Formu (MSDS / SDS): Kimyasal maddelerin tehlikelerini, taşıma, depolama ve acil müdahale kurallarını içeren 16 maddelik standart belge.

• Kanserojen Madde: Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kanser oluşumuna neden olan veya oluşumunu hızlandıran maddeler.

• Mutajen Madde: Kalıtımsal genetik hasarlara yol açabilen kimyasallar.

• Toksik Madde: Vücuda girdiğinde az miktarda bile olsa zehirlenmeye ve organ hasarına yol açan maddeler.

• Yolluk/Sınır Değer (TWA): 8 saatlik bir çalışma gününde çalışanın maruz kalabileceği zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyon sınırı.

• STEL (Kısa Süreli Maruziyet Sınırı): Genellikle 15 dakikalık sürede aşılmaması gereken maksimum kimyasal maruziyet değeri.

• Biyolojik Risk Etmenleri: İşyerinde enfeksiyona, alerjiye veya zehirlenmeye neden olabilecek mikroorganizmalar, virüsler, bakteriler ve mantarlar.

• Biyolojik Ajan Grup 1-4: Biyolojik risklerin insana zarar verme derecesine göre gruplandırılması (Grup 1 en az riskli, Grup 4 en yüksek riskli - örn: Ebola).

• Piktogram: Kimyasal maddelerin veya alanların tehlikesini görsel olarak anlatan evrensel semboller (Örn: Kurukafa sembolü zehirliyi ifade eder).

• Parlama Noktası: Sıvı bir kimyasalın, hava ile yanıcı bir karışım oluşturabilecek kadar buhar çıkardığı en düşük sıcaklık.

8. Ekipman, Makine ve Teknik Terimler

• İş Ekipmanı: İşin yapılmasında kullanılan herhangi bir makine, alet, tesisat ve tesis.

• Periyodik Kontrol: İş ekipmanlarının, mevzuatta öngörülen aralıklarda ve yöntemlere uygun olarak yetkili kişilerce yapılan muayene, deney ve test faaliyetleri.

• Makine Koruyucusu: Makinenin dönen, kesen veya tehlikeli kısımlarına erişimi engelleyen fiziksel bariyerler.

• Fotosel (Işık Perdesi): Çalışanın eli veya vücudu tehlikeli bölgeye girdiğinde makineyi anında durduran opto-elektronik güvenlik sistemi.

• Çift El Kumandası: Pres gibi tehlikeli makinelerde, operatörün iki elini birden güvenli bölgede tutmasını zorunlu kılan iki butonlu çalıştırma mekanizması.

• Topraklama: Elektrikli cihazlarda meydana gelebilecek kaçakların, bir iletken vasıtasıyla güvenli bir şekilde toprağa aktarılması sistemi.

• Kaçak Akım Rölesi (KAR): Elektrik tesisatındaki kaçakları saliseler içinde algılayıp elektriği keserek insanı elektrik çarpmasından koruyan cihaz.

• Statik Elektrik: Maddelerin yüzeyinde sürtünme sonucu biriken ve kıvılcım çıkararak patlamaya yol açabilen durgun elektrik.

• Kazan ve Basınçlı Kaplar: İç basıncı 0.5 bar'dan büyük olan kompresör, hidrofor, buhar kazanı gibi patlama riski yüksek endüstriyel ekipmanlar.

• Kaldırma Araçları: Vinç, forklift, transpalet, caraskal gibi yük kaldırma ve taşıma işlerinde kullanılan ekipmanlar.

9. Özel Çalışma Alanları ve İzinleri

• Yüksekte Çalışma: Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her türlü alanda (genellikle 1.5 - 2 metre üzeri kabul edilir) yapılan çalışma.

• Kapalı Alan (Confined Space): Giriş ve çıkışları sınırlı olan, sürekli çalışma için tasarlanmamış, oksijen azlığı veya gaz birikmesi riski olan yerler (Kuyu, silo, kanalizasyon, tank).

• Sıcak Çalışma (Hot Work): Kaynak, kesme, taşlama gibi kıvılcım ve açık ateş çıkaran, yangın riski yüksek çalışmalar.

• İş İzni Sistemi (Permit to Work): Tehlikeli işlerin (Yüksekte çalışma, kapalı alan vb.) yapılmasından önce, risklerin kontrol edildiğini belgeleyen yazılı onay mekanizması.

• İskele: Yüksekte güvenli çalışmayı sağlamak için kurulan geçici platform yapısı.

• Yaşam Hattı (Life Line): Yüksekte çalışan personelin emniyet kemerini sabitlediği, çelik halat veya tekstil şeritten oluşan emniyet hattı.

• ATEX (Atmosphères Explosibles): Patlayıcı ortamların oluşabileceği işyerlerinde alınması gereken önlemleri ve buralarda kullanılacak cihazları düzenleyen Avrupa direktifi.

• Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD): Patlayıcı ortam oluşma risklerinin incelendiği ve bu ortamlardan korunma önlemlerinin yer aldığı yasal doküman.

• Kuşaklama / Tahkimat: Göçük tehlikesini önlemek amacıyla kazı yapılan yerlerde (kanal, tünel) yan duvarları desteklemek için yapılan ahşap veya çelik yapı.

• Gözetim (Vardiya Amiri/Saha Sorumlusu): Tehlikeli çalışmalar sırasında işin kurallara uygun yapılıp yapılmadığını takip eden yetkili denetimi.

10. İSG Yönetimi ve Organizasyon

• İSG Kurulu: 50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde, İSG çalışmalarını yürütmek üzere kurulan kurul.

• OSGB (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi): İşyerlerine İSG hizmetlerini (Uzman, hekim, DSP) sağlamak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş şirketler.

• İş Güvenliği Uzmanı (İGU): İSG alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş, teknik öğretmen, mühendis veya fen-edebiyat fakültesi mezunu uzman (A, B ve C sınıfı).

• A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı: Çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli tüm işyerlerine bakabilen en üst düzey uzmanlık belgesi.

• B Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı: Tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerine bakabilen uzmanlık belgesi.

• C Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı: Az tehlikeli işyerlerine bakabilen giriş seviyesi uzmanlık belgesi.

• İSG Kâtip: Bakanlık ile işyerleri, uzmanlar ve hekimler arasındaki sözleşmelerin ve bildirimlerin yapıldığı e-devlet entegreli dijital sistem.

• ISO 45001: Dünya genelinde kabul gören, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi standardı.

• Güvenlik Kültürü: Bir organizasyonun değerleri, inançları ve algıları doğrultusunda iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarına gösterdiği kolektif bağlılık ve davranış biçimi.

• Kalaşnikov / Sürekli İyileştirme (PDCA - PUKÖ): Planla, Uygula, Kontrol Et, Önlem Al döngüsüne dayanan yönetim felsefesi.

11. Tehlike Sınıfları ve Sektörel Terimler

• Az Tehlikeli İşyerleri: Büro faaliyetleri, perakende alışveriş mağazaları, okul gibi iş kazası riskinin görece düşük olduğu yerler.

• Tehlikeli İşyerleri: Fabrikalar, imalathaneler, gıda üretimi gibi orta dereceli risk barındıran yerler.

• Çok Tehlikeli İşyerleri: İnşaat, maden, kimya sanayisi, hastaneler gibi kaza ve meslek hastalığı riskinin en yüksek olduğu yerler.

• NACE Kodu: İşyerlerinin yürüttüğü ekonomik faaliyete göre tehlike sınıfını belirleyen uluslararası kodlama sistemi.

• Gözetimli Alan: Radyasyon veya benzeri tehlikelerin bulunduğu, özel denetim gerektiren kontrollü bölge.

• Mesleki Yeterlilik Belgesi (MYB): Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışanların, o işi yapabilecek bilgi ve beceriye sahip olduğunu gösteren zorunlu belge.

• Psikososyal Riskler: İş stresi, mobbing (bezdiri), tükenmişlik sendromu gibi çalışanın ruh sağlığını olumsuz etkileyen iş organizasyonu kaynaklı riskler.

• Vardiyalı Çalışma: İşin kesintisiz sürmesi için çalışanların birbirini takip eden gruplar halinde çalışması (Gece çalışması yasal olarak 7.5 saati geçemez).

• Büyük Endüstriyel Kazalar (Seveso): Büyük miktarlarda tehlikeli kimyasal bulunduran tesislerde (örn: rafileriler) meydana gelebilecek kitlesel kazalar.

• Sürdürülebilir İSG: İSG önlemlerinin sadece ceza almamak için değil, şirket kültürü haline getirilerek kalıcı olarak uygulanması vizyonu.

Terim	Tanım
Bakanlık	Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı.
Çalışan	Kamu veya özel işyerlerinde istihdam edilen gerçek kişi.
Çalışan Temsilcisi	İSG çalışmalarına katılma ve teklifte bulunma konularında çalışanları temsil etmeye yetkili kişi.
Destek Elemanı	Asli görevinin yanında önleme, tahliye, yangınla mücadele gibi konularda özel görevlendirilmiş kişi.
İş Güvenliği Uzmanı	Bakanlıkça yetkilendirilmiş, mühendis, mimar veya teknik eleman vasfına sahip belge sahibi kişi.
İş Kazası	İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme veya bedensel/ruhsal engelliliğe yol açan olay.
İşyeri Hekimi	İş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapmak üzere yetkilendirilmiş hekim.
Meslek Hastalığı	Mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık.
Önleme	Riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümü.
Risk	Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da zarar görme ihtimali.
Risk Değerlendirmesi	Tehlikelerin belirlenmesi, analiz edilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması süreci.
Tehlike	İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, zarar veya hasar verme potansiyeli.
Tehlike Sınıfı	İşin özelliği, kullanılan maddeler ve iş ekipmanları dikkate alınarak belirlenen risk grubu.
OSGB	İşyerlerine İSG hizmetlerini sunmak üzere kurulan ve Bakanlıkça yetkilendirilen Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi.